Научные исследования Новости

12 сәуір — Қазақстанда ғылым қызметкерлерінің күні

«Ұлттық аграрлық ғылыми білім беру орталығы» КеАҚ Басқарма төрағасы Төлеутай Рахымбеков Қазақстан ғалымдарын ғылым қызметкерлерінің күнімен құттықтады. Академик өзінің хатында былай деген:

«12 сәуір — Қазақстанда ғылым қызметкерлерінің күні ретінде аталып өтеді.
Бұл Қазақстан Республикасының Президентінің 2011 жылы 20 қазанда қол қойған Қаулысымен бекітілген.
12 сәуір күні ғалымдардың кәсіби мерекесі ретінде қабылданғанын көпшілік біле бермейді.
Кеше, 12 сәуір — Ғарышкерлер күні екені есімізде. Жоқ, бұл ғарышкерлер күніне байланысты емес.
Қазақстан адамның көп ғасырлық арманын — ғарышқа ұшудың іс жүзінде жүзеге асырудың бесігі екені белгілі. Алайда 12 сәуір ғылым саласы қызметкерлерінің кәсіби мерекесіретінде кездейсоқ таңдалған жоқ.
Бұл күн қазіргі Қазақстандағы ғылыми қызметті ұйымдастырудың бастауында тұрған адамның туған күнімен тікелей байланысты.
Әңгіме Қазақ КСР Ғылым Академиясының тұңғыш Президенті Қаныш Имантайұлы Сәтпаев туралы болып отыр.
Бұл адам өзінің бүкіл өмірін туған Республикасында ғылым мен оны дамытуға арнады.
Оның туған күніне орай Қазақстанда ғылым қызметкерлері күні атап өтіледі.
Қаныш Имантайұлы Қазақ Ғылым Академиясының тұңғыш президенті ғана емес, оның негізін қалаушы, КСРО Ғылым Академиясының филиалдары мен Қазақстандағы ғылыми-зерттеу институттарын құру арқылы ғылымның дамуына қол жеткізіп, нәтижесінде Қазақ КСР Ғылым Академиясын негізін қалады.
Оны менің туған жерім — Ұлытау-Жезқазған өнеркәсіптік аймағында үлкен сүйіспеншілікпен еске алады.
Ол аймақты Қ. И. Сәтпаев өз қолымен құрған.
Осыдан 20 жылдан астам уақыт бұрын, Қаныш Сәтбаев есімімен аталатын қаланың әкімінің орынбасары қызметінен мемлекеттік қызметтің алғашқы қадамдарын бастағанымды мақтан тұтамын.
Ғалымдарды айта отырып, біз, ұлы Әбу Наср Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Узлаг әл-Фараби ат Түрки ді де есте сақтау керекпіз.
Ұлы ғұламаның 1 150 жылдығын Қазақстан биыл атап өтеді.
Мен Ұлы Абайдың 175 жылдығымен қатар, Әл-Фарабидің мерейтойында ерекше мереке қатарына қосқан Мемлекет басшысы Қ. Қ. Тоқаевқа алғысымды білдіремін.
Мен ұлы Әл Фарабиді қазақ ғылымының әкесі деп санаймын.
Бүкіл әлем біздің ұлы бабамыздың қоғамтану мен музыкатану, математика мен астрономия, химия мен биология, физика мен филологияға, адам туралы ғылымға қосқан зор үлесін бағалайды.
Оның мемлекеттік басқару және қоғамның даму теориясына қосқан үлесі туралы аз біледі, алайда кейбір мамандарға оның үлгілі қала-мемлекет туралы еңбектері кеңінен танымал. Мәселен, «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы туралы Трактат», «Бақытқа жету туралы кітап», «Бақыт жолдарын көрсету», «Азаматтық саясат», «Соғыс және бейбіт өмір туралы кітап», «Қоғамды зерттеу кітабы», «Ізгілік адамгершілік туралы».

Қазіргі Қазақстанда Ұлы ата — бабаларымыз-Әл-Фараби мен Қаныш Сәтпаевтың істерінің жалғастырушылары бар.

Осы тұрғыда аграрлық ғылымға үлес қосып жүрген жас ғалымдар туралы бірнеше сөз айтқым келеді.
Бүгінгі жағдайды ескере отырып, биолог-ғалымдар туралы айтқым келеді.

ҚР АШМ ҰАО жүйесінің ҚазҰАУ-да Қайсар Табынов деген 39 жастағы жас ғалым еңбек етеді.
Ол ветеринария ғылымдарының кандидаты, профессор, «Болашақ» бағдарламасының стипендиаты, ҚазҰАУ ғылыми жұмыс және инновация жөніндегі проректор.
2004 жылы ҚазҰАУ-ды «Ветеринарлық санитария»мамандығы бойынша үздік бітірді. Содан кейін 15 жыл бойы ҚазҒЗИ-да биологиялық қауіпсіздік мәселелері бойынша қызмет істеді, оның ішінде 8 жыл осы ҒЗИ жұқпалы аурулардың алдын алу зертханасының меңгерушісі болып жұмыс істеді.
Ол жануарларға, құстар мен адамға арналған вакциналарды дайындауға, зерттеуге және өндіріске енгізуге маманданған қазақстандық жетекші ғалымдардың қатарында.
Оған және оның командасына соңғы 15 жылда ветеринарияға арналған 7 вакцина және медицинаға арналған 3 вакцина (Kazfluvac ® , Refluvac ®  және Kazfluvir ® сауда маркасымен) жоғары патогенді құс тұмауы (Н5 және Н7 субтиптері), жылқы тұмауы, ірі және ұсақ қара малдың бруцеллезі, А/Н5N1 құс тұмауы, А/Н1N1pdm09 шошқа тұмауы, сондай-ақ адамның маусымдық тұмауы сияқты қауіпті инфекцияларға қарсы жасалды.
Бұл әзірлемелердің 60% — дан астамы қазірдің өзінде табысты енгізілген немесе өндіріске енгізу сатысында.
Бұл әзірлемелер елдің биологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге елеулі үлес қосты, импортты алмастыру жөніндегі бағдарлама тиімді жүзеге асырылды.
Мысалы, өнеркәсіптік шығарылымның (2008 жылдан бастап жалпы өндірістік көлемі 2,0 млрд.теңгеден астам сомаға 50 млн. доза) және құс шаруашылығы саласында құс тұмауына қарсы вакцинаны кең ауқымды қолданудың арқасында Қазақстан бүгінгі таңда осы қауіпті инфекциядан қорғалған ел санатында.
Бұл вакцина, әрине, бүкіл отандық биологиялық өнеркәсіптің мақтанышы саналады.
2010 жылы табысты қорғаған «Құс тұмауына қарсы инактивирленген вакцинаны дайындау технологиясын әзірлеу» атты К. Табыновтың кандидаттық диссертациясы да дәл осы зерттеуге арналды.
Қайсар Табынов «Болашақ» халықаралық стипендиялық бағдарламасы аясында vaxine Pty Ltd биотехнологиялық компаниясында (Аделаида, Австралия) «Денсаулық сақтау үшін қауіпсіз және тиімділігі жоғары вакциналар жасау бойынша инновациялық технологиялар» тақырыбында жылдық тағылымдамадан өтті.
Онда ол үздік зертханалық практика (GLP) стандарты бойынша вакциналарды клиникаға дейінгі сынақтарды, сондай-ақ үздік клиникалық практика (GCP) стандарты бойынша адамдарға клиникалық сынақтарды жүргізу негіздерін зерттеді.
Жоғарыда көрсетілген вакциналарды әзірлеуде қол жеткізген жетістіктері үшін Қ. Табынов көптеген республикалық сыйлықтарға — «Жастар-2011»; Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Ұлт Көшбасшысы Қорының-2012; «Дарын-2014»; Thomson Reuters «Ғылым көшбасшысы-2016 және 2017»; «Scopus Award-2019 Kazakhstan» және ғылым мен техниканың дамуына зор үлес қосқан ғалымдар мен мамандар үшін ҚР БҒМ-нің 2019 жылғы мемлекеттік стипендияларына ие болды.
2018 жылы ҚР БҒМ БҒСБК шешімімен оған 36 жаста «ветеринария» мамандығы бойынша профессор (Full Professor) ғылыми атағы берілді.
Ғалымдар үшін ең маңызды көрсеткіштер — дәйексөзділік индексі (H-index) бойынша — Қайсар Табынов соңғы бес жылда Web of Science (Researcher ID: J-4155-2015) деректер қоры бойынша көшбасшыларға қатысты, оның бұл көрсеткіші — 8.
Ол Web of Science (IF 0.4-тен 4.2-ке дейін) индекстелетін халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда 20-дан астам мақала жариялады.
Қайсар 3 халықаралық патентке өтінім берген, 2 Еуразиялық патент, 21 ұлттық патент және 1 монография авторы.
Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орындарының профессор-оқытушылар құрамының бас рейтингісінде (Қазақстан Республикасы жоғары оқу орындары сұранысының ұлттық рейтингі – 2019) ол Топ-40 құрамына кіреді.
Оның жетекшілігімен 6 магистр дайындалды, қазіргі уақытта ол 1 PhD докторанттың ғылыми кеңесшісі. 2019 жылдың шілдесінен бастап «Өмір және денсаулық туралы ғылым» басым бағыты бойынша Ұлттық ғылыми кеңестің мүшесі.
Қазіргі уақытта Табынов К. К. аллергиялық ринит пен бронх демікпесінің спецификалық иммунотерапия үшін аллергиялық вакцина жасау бойынша зерттеулер жүргізуде.
«Top Researcher in Agricultural Science» номинациясы бойынша «Scopus Award-2019 Kazakhstan» — «ауыл шаруашылығы ғылымдары саласындағы үздік зерттеуші» беделді сыйлығын оған табыс ету менің бақытыма бұйырды.
Келесі жазбамда мен қазақстандық ғылымның тағы бір жарық жұлдызы — ҚР АШМ ҰАҒО жүйесіне кіретін С. Сейфуллин атындағы ҚазАТУ бакалавриат және магистратура түлегі Юрий Ким туралы егжей-тегжейлі айтып өткім келеді.
Қазір ол George Mason University докторанты.
Жақында tengrinews.kz сайтында 10 сәуірде сағат 06.49-да коронавирус мәселесі бойынша оның жауаптары жарияланды.
Мен оның жауаптарынан қысқаша дәйексөз келтірмекшімін:
— инфекция бір жыл ішінде ғаламшар халқының 50-ден 70 пайызына дейін жұқтырып, 50 миллионға жуық адамды өлтіруі мүмкін;
— бақытымызға орай, миллиард жыл толған эволюцияның нәтижесінде адамның иммундық жүйесі осындай қауіп-қатерлерге жауап беру және түрдің өмір сүруіне кепілдік беру үшін бейімделген. Нәтижесінде, егер сіз коронавирусты жұқтырсаңыз, иммундық жүйе көп жағдайда оны оңай жеңе алады және сізде инфекция ЖРВИ сияқты өтеді, бұл шамамен 85% пациенттер үшін өзекті;
— Коронавирустар (Coronaviridae) – құрамында РНҚ-лы бар вирустар тұқымдастығы… электрондық микроскоппен қарағанда тікенді ақуыз (S) бар, күннің тәжіне ұқсайды;
— бұл ешқандай да ақырзаман емес, және, ең алдымен, жастар арасында бұл тұмаудың ауыр түрі ретінде өтіп жатыр, сізге төтеден төніп тұрған қауіп жоқ. Карантин және әлеуметтік қашықтық ең алдымен денсаулық сақтау жүйесін коллапстен құтқару үшін және ӨЖЖ-мен (өкпені жасанды желдету) емдеуге жатқызу қажет болатын пациенттердің үлкен ағысынан белі майысып кетпес үшін қажет;
— вирустың бары анық және пандемия тым қауіпті-Екінші дүниежүзілік соғыс кезінен бастап әлемдік қоғамдастыққа ең маңызды қатер. Карантин, өкінішке қарай, індетпен күресу үшін ең тиімді құралдардың бірі. Әлемнің көптеген техникалық жабдықтауы жоғары Корея, Тайвань, Сингапур, Норвегия сияқты елдерінде коменданттық сағатсыз індетті тиімді тежеуге мүмкіндік бермейді;
— ешкім вирусты жасамады, ол табиғи эволюция арқылы пайда болды.
Вирустар жануарлардан адамға жиі «көшеді». Шешек, тұмау, гепатит, ЖИТС және басқа да вирусты аурулар бізге келгені сондықтан;
— лимон, зімбір, қара зире, бал, сарымсақ, пияз, адыраспан, комбуча, спирулина және кез келген ББҚ да көмектеспейді және иммунитет «көтермейді», ақшаны бекер жұмсауға болмайды, оны сатып алуға уақыт жұмсауға және шопинг кезінде вирусты жұқтыру ықтималдығы жоғары болады;
— Қазақстанда қазіргі таңда (10 сәуірге дейін) 700-ден астам оқиға анықталып, 7 адам қайтыс болды. Біреулер үшін бұл аз көрінуі мүмкін. Карантин инфекцияның таралуын баяулату және халықтың 50-70 пайызына жұқтыруға жол бермеу үшін қажет, бұл жыл соңына дейін 90 мыңға жуық адамды өлтіруі және денсаулық сақтау жүйесінің коллапсына әкелуі мүмкін. Бұл барлығымызды үйде отыруға мәжбүрлейді.

Құрметті достар!
Өздеріңіз көргендей Қазақстанда ғылым, соның ішінде аграрлық ғылым бар екеніне көзіміз жетті!

Қазақстанда ғылым жоқ деп санайтындар ғана өздерінің білімсіздігінен ғылым тек қана АҚШ-та, Қытайда, Ресейде, Еуроодақта бар деп ойлайды.
Мен қазіргі жағдайды ескере отырып, біздің аграрлық университет түлектерін, биологтарды, тек екі жас ғалым-биологты арнайы мысалға алдым.
Одан әрі мен аграрлық ғылымның әр түрлі салаларынан: агрономия, зооинженерия, ветеринария, өсімдіктерді қорғау, топырақтану, экономика, инженерия және т.б. басқа да жас әріптестеріміз туралы айтып өтейін.
Олардың көпшілігі үшін материалдық сыйақы, жалақы да маңызды емес.
Олардың көпшілігі үшін моральдық ынталандыру, қоғамдық мойындау маңызды.
Бірақ, 50-70 мың теңгеге еңбек ету оңай емес, және банк немесе квзигоссектор басшысының хатшысы сенен 10 есе көп алатындығын біле тұра, балаларының ашқұрсақ отырғанын көру оңай емес.
Коронавирус менің ойымша қоғамдық өмірде кәсіптердің маңыздылығы туралы біздің көзқарасымызды бастан аяқ өзгертеді және біз дәрігердің, мұғалімнің, ғалымның еңбегі үшін әділ ақы төлей бастаймыз.
Сталиннің арқасында КСРО-да ғылым лайықты орын алды деген әпсана ойға оралады.
Соғыс соңында, Одақ атом қаруын жасауда АҚШ-тан ұтыла бастады. Ақыр соңында жойқын күш жұмсап жатып атом бомбасын жасауда АҚШ монополиясын жеңіп шықты.
Бомбаның алғашқы сәтті сынағынан кейін, Сталин ғалымдарды жинап алып: «Біздің ғылымымыз әлеуетті қарсыластардан қалыс қалмауы үшін не істеу керек?»,-сұрайды.
Капица, Курчатов және т.б. қажетті шаралар, соның ішінде ғалымдардың еңбекақысы туралы айта бастайды.
Сталин: «Ғылымда қандай атақтар мен лауазымдар бар?».
Оған академик, корреспондент-мүшесі, профессор, ғылым докторы, доцент, ғылым кандидаты және т.б. бар екенін айтты.
Ел соғыстан жаңа шыққан кез, Сталин тек әскерилердің иерархиясы туралы біледі.
Ол былай деді: Академик Кеңес Одағының Маршалы, Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі ретінде армия генералы және т.б. ретінде төлеу.
КСРО қаржы министрі А.Г.Зверев Сталинді ғалымдардың жалақысын кем дегенде бір сатыға төмендетіп, КСРО Ғылым Академиясының академигіне армия генералының еңбекақысындай төлеуге көндіріпті деседі.
Содан бері, 1940-шы жылдардан КСРО-ның құлдырауына дейін ғалымдардың еңбекақысы көтерілмеген, бірақ лайықты болды: тіпті 1980-шы жылдардың соңында, КСРО кезінде қатардағы ғылым кандидаты айына 320 рубль, ал аудан басшысы 280, кеңшардың немесе орта өндірістік кәсіпорынның директоры айына 220 рубль алды.
Құрметті ғылым қызметкерлері!
Мереке құтты болсын!
Сіздердің жанқиярлық, қайырымды, бірақ жиі ескеріле бермейтін еңбектеріңіздің алдында бас иемін!
Сіздерге және жақындарыңызға зор денсаулық тілеймін!
Сіздерге жаңа шығармашылық табыстар мен жаңалықтар тілеймін!
Сіздерге және жақындарыңызға сәттілік тілеймін!
Замандас! Сен!
Ғылыми еңбектің бақыт жұлдызы жанады әлі!

Коронавирусты жеңеміз-дейді ғалымдар.

Қазақстанда ғылым жоқ — дейді білімсіздер.

Мерекелеріңізбен, Ғылым қызметкерлерінің күні құтты болсын қымбатты әріптестер!».

Төлеутай Рахымбеков
Төлеутай Рахымбеков

Төлеутай Сатайұлы Рақымбеков,

«Ұлттық аграрлық ғылыми-білім беру орталығы» 

КеАҚ Басқарма төрағасы,

Академик, экономика ғылымдарының докторы.